İnsan-ı Kâmil
Doğan kuşu, padişah kuşu olması hasebiyle insan-ı kamil’e benzetilmiştir.
Çünkü padişah Allah’ı simgelerse onun kuşu olan doğan da insan-ı kamil’i simgelemelidir. Bunu Mevlânâ baykuşların arasına düşen doğan metaforuyla anlatır.

“Doğan diye, dönüp tekrar padişaha gelen doğana derler. Yolunu kaybeden kör
doğandır. Bir doğan, yolunu kaybetti, bir viraneye düştü, Baykuşların arasında kaldı.
O rıza nurundandı, baştanbaşa nurdu; fakat kaza ve kader çavuşu, gözünü kör etti;
Gözüne toprak saçtı, onu yoldan sapıttı, viranede baykuşlar arasına uğrattı.”
Tâhirü’l Mevlevî bu hikayeyle ilgili şunları aktarıyor; “eski padişahlar ava çıkarlarken kuş tutup getirsin diye bu işe alıştırılmış doğan, şahin, atmaca gibi avcı kuşlardan birini bilekleri üstünde bulundururlarmış. Uçan bir kuş görülünce padişah bileğindeki kuşu fırlatır, o da gider, uçan kuşu yakalar getirirmiş. Mükafat olarak da
kendisine bir parça et verilirmiş. Buradaki doğan ile dünyada insan avlayıp taraf-ı ilahîye götürmeye memur edilmiş zevât-ı kiram kastedilmektedir.” Doğanın baykuşlar arasında bulundurulması,yani enbiya ve evliyanın halk arasına gönderilmesi onları irşad içindir.
“Doğan”dan murad insan- Kâmil, “harabe”den murad dünya, ve “baykuş”tan murad ehl-i gaflet kimselerdir. Padişah tarafından av için terbiye edilmiş doğan o kimsedirki, dönüp dolaşıp yine şahın koluna kona, ve kör doğan o kimsedir ki, terbiyeye isti’dadı olduğu halde henüz terbiye edilmemiş ehl-i dünyaya karışmış ola. Şaha rücü edici bir doğan olan Kâmil, bu dünya viranesine, yani beşeriyet alemine düştü.Bununla beraber viranede de baykuşlar arasına düştü. Kaza-yı ilahî onu baykuş mesabesinde olan ehl-i gaflet arasında dünya harabesine tevdî’ etti.
“Padişahtan ayrı düşmesi şöyle dursun, baykuşlar, başına vurmağa, güzelim kanatlarını yolmaya başladılar. Baykuşlar arasına“Kendinize gelin; doğan yerinizi,yurdunuzu almaya geldi” diye bir velveledir düştü. Mahalle köpekleri gibi hepsi de
kızgın, korkunç bir halde garip doğanın başına üşüşüp hırkasını çekiştirmeye başladılar.
Doğan, “ Ben baykuşlara lâyık mıyım? Baykuşlara bunun gibi yüzlerce virane bağışladım. Ben burada kalmak istemem, padişaha dönmek isterim.
Tasalanıp kendinize kıymayın. Ben burada durmam vatanıma giderim.
Bu harabe, sizin gözünüze hoş bir yer görünüyor, bana değil. Benim naz ettiğim yer,
padişahın koludur” diyordu. Baykuş ise “ Doğan sizi evinizden, barkınızdan etmek için hileye sapıyor. Hile ile bizi yurdumuzdan ayırmak, yuvamızdan etmek niyetinde.
Bu hileci, tokluk gösteriyor ama Allah hakkı için bütün harislerden beterdir.
Hırsından balçığı pekmez gibi yer. Ayıya kuyruğunuzu kaptırmayın.
Bizim gibi saf kişileri yoldan çıkarmak için padişahtan, padişahın elinden dem vurmakta.
Bir kuşcağız, hiç padişahla düşüp kalkar mı? Bir parçacık aklınız varsa dinlemeyin bu sözü,O, padişahın cinsinden mi, vezirin cinsinden mi? Hiç sarımsakla badem
helvası yenir mi?
Padişah, adamlarıyla beni arıyor demesi de hilesinden, fendinden.
Bu, kabul edilmeyecek bir malihulya. Bu, olmayacak bir lâf, ahmak aldatmak için kurulmuş bir tuzak!
Kim buna inanırsa ahmaklığından inanır . Zayıf bir kuşcağızın padişahla ne münasebeti olabilir?
En aşağı bir baykuş , onun beynine vursa ona padişahtan yardımcı gelecek ha!
Hani, nerede?” demekteydi. Doğan dedi ki: “ Benim bir tüyüm bile kopsa padişah,baykuş yuvasının kökünü kazır. Baykuş kim oluyor ki? Bir doğan bile beni incitir,gönlümü kırar, bana cefa ederse, Padişah; her yokuşta her inişte doğan başlarından
harmanlar yapar, tepeler yüceltir.
Benim bekçim, onun inayetleridir. Nereye varırsam padişah arkamdadır.
Hayalim, padişahın gönlündedir. O, bensiz duramaz. Padişah beni uçurunca onun
ziyası gibi gönül yücelerinde uçarım. Ay gibi güneş gibi uçup gök perdelerini
aşarım.mutlu o doğana ki uçuşuma uyar; talihi yâr olur da sırrımı anlar. Akılların
aydınlığı, benim fikrimden; göklerin halk edilmesi, benim yüzümdendir.
Öyle bir doğanım ki Hüma bile bana hayran olur. Baykuş kim oluyor ki sırrımı bilsin. Padişah, benim kurtulmam için zindanı açtı, Yüz binlerce mahpusu azadetti.
Bir zamancağız beni baykuşlara hemdem etti de benim yüzümden baykuşları doğanlaştırdı.
Bana yapışın da doğan olun, baykuşsanız bile doğanlaşın!
Böyle bir padişaha sevgili olan nereye düşerse, düşsün, nasıl olur da garip
olur.?
Padişah kimin derdine derman olursa o, ney gibi feryat eder, sessiz sedasız kalmaz.
Ben mülk sahibiyim, başkasının sofrasına oturup yemeğini yemiyorum.
Padişah, uzaktan benim davulumu çalmakta, nöbetimi vurmakta. Benim davulumu
döğen “İrciî” sesidir. Benimle dâvaya girişenlerin rağmine şahidim, Hak’dır.
Padişahın cinsinden değilim, hâşa… bunu iddia etmiyorum. Fakat onun tecellisiyle,
onun nuruna sahibim.”329
Hakk’ın aşkıyla mest olmuş insan-ı kamil, sadece “irciî” “cennetime gir”
nidasını işitir. Çünkü o Hakk’ın tecellisiyle O’nda fena bulmuştur. Cemâlullah’tan
başka bir arzusu kalmamıştır. Padişah’ın doğana ikramı gibi Hak Teâlâ’da ona öylece ikram etmiştir. Ancak o doğan dünya viranesinde konaklamak zorundadır. Ve
ehl-i dünya baykuşlarla da birlikte yaşamak zorundadır. Bu ise doğana çok acı verir.
Çünkü o ötelerin tadına varmış ve padişahı tanımıştır. Ondan gayrısının yanında mutlu olmaz.
Allah’ın kamil kulları da bu dünya zindanında halkla oturup kalkmak
zorundadır. Ancak onların aklı ve gönlü sadece Hak’tadır. Bir an evvel O’na kavuşmayı arzu ederler.

Ey sazını güzel çalan çalgıcı
Sen gi-gi sesi çıkartıyorsun sazından, ben gu gu
Sen tak tak, ben hak hak
Sen hey hey, ben hû hû
Ey gönülden kaynaklanan ve sarhoşluk yaratan neşe
Gel ey Tebrizli Şems, bizi kendimizden eyle, kaybettir bizi kendimizden
Ey Tebrizli “hakkın güneşi” (Şems)
Ey gül ağacının dalı, ey Gol (Söyle) emrini söyleyen kişi!
Sen keklik sıfatlı bu bu diyorsun, ben guguk kuşu gibi gu gu
Ben senin güzel avazından şadım, boğazımda senin feryadın
Nağme ve isyan doluyum
Hak hak derim ve hu hu
Ey şarap kadehini dolduran sarhoş saki
Benim kırıldığımı seyret
Ey benim avucumdan kaçmış olan sen
Ben vallahi böyleyim
Senin o tuzağın kırıldı
Ben senin kadehini kırdım
Ben sarhoşum sen de sarhoşsun
Sen kırdın, ben de kırdım
…
Havan ve havan tokmağı gibi
İkiyiz ama aslında biriz biz
Ey Tebrizli şems
Senden başka kimseyle olamam
Düşe kalka gidiyorum
Aheste git, sakin ol, ben sarhoşum! Sen sarhoş!