Niyet hadisi

“Ömer b. el-Hattâb minberde hutbe okurken, Hz. Peygamberin: “Ameller niyetlere göre karşılık bulacaktır. Kişinin yaptığı işte niyeti ne ise, niyetinde olan şeyin karşılığı vardır. Hicret eden bir kişi, dünya malını elde etmek için veya bir kadınla evlenmek için hicret etmişse, hicreti, niyetinde olan şeyle karşılık bulacaktır” buyurduğunu nakletti”.

Buhârî, Muhammed b. İsmail, el-Câmiu’s-Sahîh, , bed’u’l-vahy 1, 1/2. Müslim Müslim, Ebu'l-Huseyn Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî, el-Câmiu's-Sahîh, imâret, hadis no: 155, 2/1515-1516. Ebû Davud, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî, es-Sünen 11, 2/651-652. Tirmizî, Ebû Îsa Muhammed b. Îsa b. Sevre, es-Sünen fedâilü'l-cihâd 16, 4/179-180. Nesâî, Ahmed b. Ali b. Şuayb, es-Sünen taharet 60, 1/58-60; talak 24, 6/158-159; eymân ve'n-nüzûr 19, 7/13. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd, es-Sünen zühd 26, 2/1413. Tayâlîsî, Süleyman b. Davud b. Cârud Ebû Davud, Müsnedü Ebî Davud et-Tayâlîsî, thk: Muhammed b. Abdulmuhsin et-Türkî, Baskı yeri ve tarihi yok, 1/41-42. Humeydî, Abdullah b. ez-Zübeyr, el-Müsned, thk: Habiburrahman el-'Azamî, Beyrut 1988, 1/16-17. Ahmed b. Hanbel, el-Müsned , 1/25,43. Kudâî (v. Kudâî, Muhammed b. Selâme b. Ca'fer, Müsnedü'ş-Şihâb fi'l-Mevâîz ve'l-Âdâb, Müessesetü'r- Risâle, Beyrut 1986, s. 35. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn b. Ali, es-Sünenü's-Sağîr, haz: Emin Kal'acî, Karaçi 1979, 1/9. Beğâvî, Hüseyn b. Mes'ûd, Şerhu's-Sünneh, thk: Şuayb el-Arnâût-Muhammed Züheyr eş-Şâvîş, el- Mektebetü'l-İslâmî, Beyrut 1983, 1/5. Krş: Nevevî, Ebû Zekeriyâ Yahyâ b. Şeref Muhyiddîn, Riyâzu's-Sâlihîn min Hadîsi Seyyidi'l- Murselîn, Dâru İbni'l-Cevziyye, Riyad 1421/2000, s. 43. Krş: Nevevî, el-Ezkâr min Kelâmi Seyyidi'l-Ebrâr, Riyad 1997, s. 8. Krş: Nevevî, Ebû Zekeriyâ Yahyâ b. Şeref Muhyiddîn, Şerhu Metni Erbeîn en-Nevevî fi'l-Ehâdîsi's- Sahîhati'n-Nebeviyye, el-Mektebetü'l-İslâmî, Beyrut 1984, s. 6.

Buhârî bu hadisi Humeydî (v. 219/834)- Süfyân b. Uyeyne (v. 198/813)-Yahya b. Saîd el-Ensârî (v. 144/763)- Muhammed b. İbrahim et-Teymî (v. 120/737)- Alkame b. Vakkâs el-Leysî (v. 102/720)- Ömer b. el-Hattâb (v. 23/643) – Hz. Peygamber'den oluşan rivayet zinciriyle, “vahiy nasıl başladı bâbı”nın da ilk hadisi olarak rivayet (tahrîc) etmiştir.

İbn Battâl (v. 449/1105): Buhârî’nin ilk şârihlerinden İbn Battâl, “Şerhu Sahîhi’l-Buhârî” adlı eserinde şunları kaydetmektedir:

“Ebu’l-Kâsım el-Mühelleb b. Ebî Sufra bana şunları söyledi: "Buhâri, Sahîh’i teliften maksadının ‘Allah’ın rızasını elde etmek’ olduğu bilinsin diye, kitabına, amellerin niyetlerle tamam olacağını ifade eden hadisle başlamıştır. Dolayısıyla kitabını okuyacak olan herkesin, kendisinin telif maksadında olduğu gibi, Allah’ın rızasını kazanmak için okuması gerektiğini tenbih etmek istemiştir. Yine aynı şekilde Buhârî böyle yaparak, diğer müelliflerin de kitaplarına bu şekilde başlamalarını tavsiye etmek istemiştir. İbn Battâl, Ebu’l-Hasen Ali b. Halef b. Abdülmelik, Şerhu Sahîhi’l-Buhârî, Mektebetü’r-Rüşd, Riyad 2003, 1/31-32.

İbn Battâl, Ebû Abdillah b. el-Fehhâr’ın da şunları söylediğini nakleder: "Niyet hadisi, bâb başlığındaki (terceme) ayet ile alakalı olduğu için, burada zikredilmiştir. Bunun manası, Yüce Allah’ın hem Hz. Peygambere hem de önceki peygamberlere amellerin niyetlere göre olacağını vahyetmiş olduğunu belirterek, bâb başlığından hemen sonra yer verdiği: “Biz, tıpkı Nûh’a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik” ayeti ile niyet hadisinin anlamlarının ortak olduğunu vurgulamaktır. İbn Battâl, Şerhu Sahîhi’l-Buhârî, 1/31-32.

Hadiste Hz. Peygamberin özellikle “kadına hicret”ten bahsetmesinin sebebi hakkında da İbn Battâl, Ebu’z-Zinâd b. Serrâc’ın şu değerlendirmeyi yaptığını belirtmektedir: “Cahiliye döneminde Araplar çocuklarını sadece nesep bakımından kendilerine denk olan Araplarla evlendirirler, kölelerle evlendirmezlerdi. Fakat İslam Dini, nikâhlanmada nesebin değil müslüman olmanın denklik/eşitlik (kufûet) göstergesi olduğuna ve bütün Müslümanların denk olduğuna hükmedince, bazı insanlar istedikleri kadınla evlenebilmek için Medine’ye hicret etti. Hatta bunlardan birine “Ümmü Kays Muhâciri” şeklinde lakap takıldı. İbn Battâl, Şerhu Sahîhi’l-Buhârî, 1/32-33.

İbnu’l-Müneyyir el-İskenderî (v. 683/1284):
Buhâri’nin koymuş olduğu bâb başlıklarından maksadının ne olabileceği hakkında araştırmalar yaparak bunları “el-Mütevârî alâ Ebvâbi’l-Buhârî” adlı bir eserde tasnif eden, Allâme Nâsıruddîn İbni’l-Müneyyir el-İskenderî de özetle şunları söylemektedir:

“Hz. Ömer’in naklettiği niyet hadisiyle, vahyin nasıl başladığını ele alan bâb başlığı (terceme) arasında nasıl bir irtibat olduğunu sorarsan, şöyle cevap veririm: Bu soru eskiden de insanların zihnini meşgul etmiş ve kimisi müellifin niyet hadisini terceme ile mutabık olduğu için değil, kitaba başlamadaki maksadına işaret için ilk hadis olarak zikrettiğine, kimisi de bundan başka sebeplerle ilk hadis olarak zikrettiğine hükmetmiştir. Bana göre de, Allah bilir ya, Buhârî şöyle demek istemiştir: "Hadisin manası sadece Allah’a hicret eden kişiyi kapsamaktadır. Peygamber de nebî olmadan önce dualarında Allah ile hemhal olduğu ve Hıra mağarasında Allah’a ibadet ederek O’na yaklaştığı için, Yüce Allah O'nun kalbine "Kendisine hicret etmenin" doğru olacağı fikrini ilham etmiştir. Hz. Peygamber de hicreti talep etmiş, gayret etmiş ve başarmıştır. İşte Allah'ın insanların içinden O’nu seçip ilahî teyide izafeten vahy göndermesiyle birlikte de Peygamber’in Allah’a hicreti başlamıştır. İbnu’l-Müneyyir, Allâme Nâsıruddîn el-İskenderî, el-Mütevârî alâ Ebvâbi’l-Buhârî, thk: Ali Hasen Ali Abdulhamîd, el-Mektebetü’l-İslâmî, Amman 1990, s. 50-51.

Kirmânî (v. 786/1384):

Buhârî'nin Sahîh'i üzerine şerh yazan ilk alimlerden Şemsuddîn Muhammed b. Yusuf el-Kirmânî’şöyle der: “Buhârî kitabına niyet hadisiyle başlamıştır. Bu, öyle bir hadistir ki, önceki hocalarımız başlayacakları bütün din işlerinde, bu hadisi ilk önce zikretmeyi müstehab kabul etmişlerdir”. Kirmânî, Şemsuddin Muhammed, Sahîhu Ebî Abdillâh el-Buhârî bi Şerhi’l-Kirmânî, Dâru İhyâi’t- Turâsi’l-Arabî, Beyrut 1981, s. 20.

Kirmânî, niyet hadisinin vürûd sebebi ile ilgili olarak da şu bilgilere yer vermektedir: “Bir kişi, Ümmü Kays adındaki kadına Mekke’de evlenme teklif etmişti. Bu kadın daha sonra Medine’ye hicret etti. Adam da onunla evlenebilmek için arkasından Medine’ye hicret etti. Dolayısıyla niyetinin Ümmü Kays ile evlenebilmek olduğu için, adama “Ümmü Kays’ın Muhaciri” lakabı takıldı. Kirmânî, Şerhu’l-Buhârî, 1/21.

Öte yandan Kirmânî, et-Teymî’nin (v. ?) Buhârî’nin bu hadisi ilk hadis olarak tahriç etmesi hususunda şu tartışmayı dile getirdiğini ifade etmektedir: “Denirse ki, Buhârî bu hadisi kitabının başka yerlerinde de nakletmiştir. Ama buradaki senedle (tarîk) yapılan rivayete niçin öncelik vermiştir?. Ben de buna cevaben derim ki, Buhârî, bu rivayetinde büyük hadis imamı Humeydî’nin Süfyân b. Uyeyne’den rivayetini ilk hadis olarak nakletmiştir. Bunun manası da; bir ameli/işi, ancak Allah’a yakınlaşma ve O’nun rızasını kazanma kastıyla yaptığın zaman, o iş mükemmel olur, demektir. Kirmânî, Şerhu’l-Buhârî, 1/21