“Kul hakkı yemedim” diye başlar bir ‘kul’ kendini savunurken… Mesela hiç hırsızlık yapmamış, can yakmamıştır. Bu sebeple kendinden gayet emindir. Oysa ki her adımda bu hakkı yeme tehlikesiyle karşı karşıyayız. Sokakta, okulda, işte ve galiba en çok da toplu taşıma araçlarında...

Yürüyüşünde ölçülü ol” (Lokman 19) buyurur ayet-i kerime ve caddelerde yürürken bile gözetmemiz gereken haklar olduğunu hatırlatır bize. Hayatımızın her anı gibi adımımızı sokağa attığımızda da kulluğa yol alırız aslında. Fakat pek çok kişi bu gerçekten habersiz yaşar. Evden çıktığınızda bir türlü karşıya geçemezsiniz çünkü yol hakkınızı gözeten kimse yoktur. Toplu taşımada sıra bekleme kavramı, buralara hiç uğramamıştır. Trafikte çizilen bütün çizgiler, koyulan kurallar, aceleniz varsa kalkmıştır. Çünkü zamanınız dar, işiniz çoktur. Sonuçta her gün karşılaştığınız bu olayların kul hakkına dahil olduğu aklınızın ucundan bile geçmez.

Peki, kul hakkı kavramının genişliğini anlamak için ‘Kırmızı ışıkta geçmeyin, belki birisini öldürebilirsiniz’, ‘Başkasının sırasını kapmayın. Onun zamanını çalmak parasını çalmakla eşdeğerdir.’ diye detaylı izahlara mı ihtiyacımız var? Hadis-i şerifte “Müslüman, eliyle ve diliyle diğer insanlara zarar vermeyen kişidir.” buyurulurken “Hırsızlık yapmadım, yetim hakkı yemedim, kimseyi öldürmedim” demek iyi insan olmak için yeterli midir?

İlahiyatçı-yazar İhsan Atasoy’a göre, kul hakkı, hayatımızın her anını, bütün ilişkilerimizi kapsıyor: “İbadetleri ikiye ayırabiliriz. İlki Allah’a karşı kulluk vazifelerimizdir. Bir de kullara karşı Allah’ın bize yapmamızı ve yapmamamızı emrettiği şeyler vardır. Allah’ın kulları ile ilişkilerimizi aksatırsak kulluğumuzun bir kanadı kırık olur. Bu sadece birini öldürmeniz ya da malını çalmanızla sınırlı değildir. Farkında olmadan kırılan kalplerden tutun da birine selam vermediğimizde o kişide oluşan burukluğa kadar gider.” Kul hakkını ‘bir kişiye çok büyük zararlar verme’ ile eşdeğer görmenin yanlışlığını dile getiren Atasoy, “Bu bütün davranış biçimlerimizde ortaya çıkar. Kaldırımda yürürken, otobüs beklerken, yüksek sesle konuşurken, trafikte kuralsız seyrederken...” diyor.

Bütün eylemlerimiz kayıt altında

“Farkında olmadığımız bir gerçek var; tüm eylemlerimiz kayıt altına alınıyor.” diyen İhsan Atasoy, konuyu bir hadisle açıklıyor: “Peygamberimiz (sas) bir gün ashabına ‘Müflis kimdir, biliyor musunuz?’ diye sordu. Ashab, ‘Bizim aramızda müflis, parası veya malı olmayan kimsedir’ dedi. Rasûlullah (sas), ‘Şüphesiz ki ümmetimin müflisi, kıyamet günü namaz, oruç ve zekât sevabıyla beraber, şunu dövmüş, şuna-buna sövmüş, zina isnâd ve iftirası yapmış, şunun-bunun malını yemiş, kanını dökmüş (olarak mahşer meydanına gelen), bu sebeple de iyiliklerinin sevabı şuna buna verilen ve üzerindeki kul hakları bitmeden sevapları biten, (sevabı kalmayınca da) hak sahiplerinin günahları kendisine yükletilip sonra da cehenneme atılan kimsedir.’ dedi.”

Gözlemle öğrenilenler nasihatle unutulmuyor

Abdülrezzak Çil (Sosyolog)

“Davranışların kazanıldığı dönemlerde sosyal yaşamdaki kurallara uyulmasına verilen tepkiler yeni tepkilerin oluşmasına sebep olur. Sıra beklemeden işini halleden gence ‘uyanık’ denirse bu davranışın pekişmesine sebep olunmuş olunur. Yaşı yetiyor olmasına rağmen biletsiz yolculuk yapan çocuk, daha sonra kendi hakkı olmayan şeylere de el uzatmaya başlayacaktır.

Görgü kuralları, trafik kuralları aile büyüklerini gözlemleyerek kazanılır. Yanlış modeli gözlemleme yoluyla edinilmiş davranışın daha sonra nasihatle giderilmesi oldukça zordur. Kırmızı ışıkta geçmeyi âdet edinmiş bir yetişkinin zararı sadece kendine değil, etrafındakilere de yanlış örnek olur.

Bu durumun yeni kuşaklara doğru aktarılması için bu eğitimin sadece ebeveyne bırakılmaması gerekir. Sosyal sorumluluk projeleriyle, görsel medya kullanılarak, eğitim müfredatının içine giydirilerek bu davranışlar benimsetilmeli. Başkalarının haklarına saygı gösterme anlayışı 12 yaşına kadar kazandırılmalıdır. Bu durumun işlediği topluluklara baktığımızda sadece yazılı kuralların işlemesi ve cezaların caydırıcı olmasıyla açıklamak mümkün değil. Burada devreye ‘atılganlık’ durumu girer. Hem başkalarının hakkını çiğnememekte hem de hakkının çiğnemesine müsaade etmemektedir. Bu eğitim, atılganlık düzeyinin yükseltilmesi, sırasını gasp edene bireye çok nazik bir şekilde sırasına geçmesinin söylenmesi, bu durumun net bir şekilde ve topluluk olarak ortaya koyulmasıyla olur.”

Bunlar da kul hakkı

Türkiye İstatistik Kurumu, 2013 yılında ‘Kazaya neden olan kusurlar içinde sürücü kusurları yüzde 88,7 ile ilk sıradadır.’ dipnotuyla şöyle rakamlar sunuyor: “Türkiye’de 2013 yılında meydana gelen 161 bin 306 ölümlü yaralanmalı trafik kazası sonucunda 3 bin 685 kişi hayatını kaybederken 274.829 kişi ise yaralandı.” Trafikte gözetilmeyen kul hakları rakamlara böyle yansımış. Rakamlarına ulaşamadığımız kul haklarından bazıları ise şöyle sıralanabilir:

-Medyada hak ihlali yapmak.

-Bilgi edinme ve haber alma hakkını engellemek.

-Emin olunmayan konularda yazmak, çizmek.

-Kamu mallarına zarar vermek.

-İzinsiz başkalarının mallarını kullanmak.

-Sıra beklememek.

-İsraf etmek, cimrilik yapmak.

-Masum insanlara iftira atmak.

-Haksız yere yargılamak.

-Kişilik haklarına saldırmak.

-İnsanları rahatsız etmek, yüksek sesle konuşmak, müzik dinlemek.

-Verilen söze, randevuya sadık kalmamak.

-İşe, okula vaktinde gitmemek.

-İnsanların kalbini kırmak, üzmek, aşağılamak, tahrik etmek, istismar etmek.

-Sigara gibi zararı sabit olan ürünleri kullanmayanların yanında içmek.

-Ortak yaşam alanlarını, dünyayı kirletmek.

-İnsanların ayıplarının peşinden koşmak.

-Eğitim ve öğretim hakkını gasp etmek.

-İnanma ve ibadet etme hakkını engellemek.

-Devlete, eşe, dosta olan borcu zamanında ödememek ya da hiç ödememek.