Mevlâna Mesnevî’sinde şaraptan meyhaneden çokça bahseder. bilmeden okunduğunda alkolle ilgili bir hadise var gibi görünebilir. Mevlâna bu yüzden bir uyarı yapar; Der ki, “Sakın bizim şarabımızı, bilmeyenlerin yanında anma anarsan onların aklı üzüm suyuna gider”

Meyhaneden bahseden bir beyit duyduğunda insanın aklına ilk olarak üzüm suyu geliyorsa bu, anlayış seviyesini gösterir. İslam ekolleri içerisinde tasavvuf terminolojisini bir türlü anlayamayanlar vardır. Kısa normatif bir ifadede bulunurlar, “Küfür!”

Onlara kastedilen manayı anlatamazsınız çünkü kestirip atarlar. Dolayısıyla metinlerin de hiyerarşisi vardır. Metnin ilk okunuştaki anlamıyla metnin içindeki anlam katmanları tasavvufta önem arz eder. sembolizmi rahatlıkla kullanabilmek de İslam şeraitine bağlı ariflerin işidir. Diyorlar ki, “Bizim talimimizden geçmeyenin bu remzlerle oynaması caiz değildir.” Buna ingilizcede “shifting” denir; atlama noktası, kırılma noktası… Çokça yapılmıştır, örnekler verilebilir.

Mesela Ömer Hayyam’ın başına gelenler... Bu terminoloji Hayyam’da çok fazla vardır. Böyle bir hadise Ayetullah Humeynî’nin başına gelmiştir. Humeynî medrese ehlidir yani müderris ama aynı zamanda tasavvufi konulara da meraklıdır bu konuda da eserleri vardır.

Füsûsu’l-hikem’e notlar yazmıştır. Bu zat öldükten sonra birtakım şiirleri bulundu yayımlandı ve aşk yolu adıyla türkçeye de çevrildi onlar. Oşiirlere baktığınız zaman “Bıktım şu soğuk medrese duvarlarından meyhane istiyorum meyhane” diyen bir humeyni görüyorsunuz. iran’da humeynî’nin çizgisine muhalif olan vahhabî-selefî şia vardır. Humeynî’nin şiirleri yayımlandığı zaman “kahrolsun meyhaneciler!” diye gösteri yaptı. Bakın, onlar da bir remz kullanıyor.

Toplumsal dönüşüm sonucunda bugün meyhaneler camilerden daha kalabalık. keşke gerçek meyhaneyi tattırabilsek. bedeni yirmi dört saatte terk eden içkinin gerçek sarhoşluğu vermediğini anlatabilsek. İbn farız’ın deyimiylei “Biz sarhoş olduğumuzda daha üzüm yaratılmamıştı” Beyoğlu’nda meyhanelerin olduğu semtin adı Ömer Hayyam. Ömer Hayyam’ın kemikleri sızlıyordur herhâlde. Böyle bir dönüşüm yaşandı

Mescidde riyâ-pîşeler itsün ko riyayı
Meyhâneye gel kim ne riya var ne mürâyi

İstanbul'da bir beyit yazılıyor Fatih'te bir vaiz ise, "Bunu söyleyen kafirdir" diye fetva veriyor. Beyitin sahibi de bir Şeyhülislam. Yahya Efendi. Fatih'teki vaizin bakışıyla Yahya'nın bakışı arasındaki farkı ne ile izah edebiliriz? Meratib diye bir kavramımız var tasavvufta çok fazla vurgu yapılan kavramlardan biridir. Alemde hiçbir şey tekdüze olarak yaratılmamıştır. Ontolojide fizik alemde insanda mertebeler vardır. Kalkış noktamız bu olduğu zaman ortaya şu çıkıyor akıllarda da anlayışlarda da bir meratib var. Herkes kendi mertebesinden konuşur. Bizler Allah'ın adamının cami imamı olduğunu öğreten bir eğitimden geçiyoruz. Allah nasıl bulunur? Bunun yöntemi bizde çok yanlış. Allah'ı bir ansiklopedi maddesi gibi arıyorlar.