bartın yerli halkının ses bilgisi yönünden özellikleri olan, kendine özgü şivesi vardır. bartın ağzı ile orta anadolu, çankırı, bolu, kastamonu ile denizli’nin çivril ve tavas ağızlarında benzerlikler bulunmaktadır. yöre ağzının en ayırıcı özelliklerinden birisi g/y değişimidir. ordu, bulgaristan’ın varna ve razgard ağızlarında rastlanan bu değişim yer yer oğuz lehçesinde de görülmektedir.
♥♥♥♥♥♥
bartın ağzının yine kıpçak lehleriyle bağdaşan ortak ve önemli bir özelliği de n/y değişimidir. bartın ağzında n sesi, iç ve son seslerde düzenli olarak y sesine dönüşmektedir. bu özelliği ile karakıyım lehçesine yaklaşılmaktadır. türkçe’nin n sesi düzenli bir şekilde y olur. eliye (eline), kimiy va (kimin var), geldin mi (geldiy mi) gibi. bartın ağzı yalnızca bu değişim açısından bakıldığında urfa ağzı ile karşılaştırılabilir. anadolu ağızları dışında azerice’nin nahcıvan, kaşkay ve afganistan’daki afşarların dili ile ortaklık vardır. bartın ağzında yazı dilindeki ünlüler dışında kalan türleri pek azdır. orta boğumlu a, o,u ünlüleri ile bulanık a ve bazı ünlülerin genizden gelenlerinden başka kulakla ayırt edilecek farkları yoktur.
♥♥♥♥♥♥
bartın ağzı dil benzeşmesi bakımından güçlüdür. birleşik fiilleri ve uyum dışı yabancı sözlükleri bile ilerleyici ve gerileyici benzeşmelere sokacak kadar güçlüdür. yapıvamalı (yapıvermeli), açıvarıy (açıverin), geliyom (geliyorum), vercem (vereceğim), habar (haber), marak (merak) gibi. önemli değişimlerden birisi de düz ünlülerin yuvarlaklaşması biçimindedir. değişim türleri daha çok ön ve iç seslerde görülmektedir. bunlar a/o, e/u, i/ü değişimleridir. dovul (davul), tovuk (tavuk), çövür (çevir), buba (baba), çavır (çağır), büşür (pişir) gibi. bunların dışında ğ sesi düzenli bir şekilde v sesine dönüşmektedir. avız (ağız), avaç (ağaç), sıvır (sığır) gibi.
♥♥♥♥♥♥
bu dil şekli yazı diline oranla önemli bir ayrılık göstermez. ancak görüldüğü gibi bir takım biçim değişikliklerine uğramıştır. bartın’da genç nesil ve bazı gruplar istanbul şivesini çok güzel kullandıkları gibi bartın’a mahsus konuşma tarzını da unutmazlar. bartın halkı bartın şivesiyle konuşmaktan ayrı bir zevk alır.
♥♥♥♥♥♥
♥♥♥♥♥♥
♥♥♥♥♥♥
masal
Bir varmış,bir yokmuş,evvel zaman içinde galbur saman içinde devele tellal iken pirele berber iken,ben anamıy beşivini tıngır mıngır sallaken bi dene
goyunnan anası vamış.Goyun anasına demişki:anacuvum benim çok ganım acıkdı ba yicek bişey buluva demiş.Anası da tamam olum ben sa bişeyle
buluvaran sen içerden kapıyı kilitle,kimseye açma demiş.
Biraz sona kapıya gurt gelmiş tak tak tak çalma başlamış...goyun:"kim o"demiş...gurt:"aç yavrum ben seniy anayyın"demiş.Goyun yirmi tabi yimemiş,seniy sesiy galın,benim anamıy sesi inceydin demiş.Gurt hemen yumurta içmiş gene gelmiş tak tak tak kapıyı çalmış,Goyun :"kim o"demiş,Gurt:incecük sesiynen"aç yavrum
ben seniy anayyın demiş.Goyun inattar dölüğünden bakmış"seniy tüyleriy siyah,benim anamıy tüyleri beyazdın "demiş...Gurt hemen deymene gitmiş,her
tarafını akcacuk beyaza bayamış.Yeyinden goyunuy kapısını çalmış...tak tak tak..."kim o"demiş goyun,"aç yavrum ben seniy anayyın"demiş gurt...
Goyun gurdu hakkatten anası sanetmiş kapıyı açmış,GUrt goyunu hemen yutuvamış,ganı şişmiş girdüvü kapıdan çıkamamış...Az sona goyunuy anası gelmiş
gurdu içerde görüverince "nerde benim olum lan"deyi gurda saldumuş,gurduy gımıldacak hali galmaduvundan elini bile galduramamış."ben onu yuttum,ganımda"
demiş,goyunuy anası mutfakdan pıça almış,gurduy ganını kesmiş,içinden goyunu çıkarmış, içine daş doldumuş perdeden iyneynen iplivi almış gurduy ganını
dikmiş,dutmuş galdurup denize atmış,gurt gulu gulu gulu deyip bovulmuş,bu masal da burda bitmiş...
♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥♥
Bartında masal anlatmak deyimi yerine "masal satmak"deyimi kullanılır,işte bunlardan bir örnek:
Zaman zaman içinde,galbur saman içinde,cinne cinvit oynaken,menteşeden derken garpuzla çıkıvadı bi köşeden.Bide bakdım garpuzla ne dartıya gelü nede teraziye,ne arşına gelü ne endazeye.Bakdım bak-
dım bakagaldım bi para vedim on dene aldım.Hani garpuz kesmeynen yürek ferahlamaz delle,delle emme bakalım adımı gözel dadımı gözel?dedim hemen
çıkardım pıçamı,baltamı,nacamı ha kesdim ha kesem,ha eşdim ha eşem derken bıçakdu bu ba bi kapak açmasınmı? kapa galduran derken elimde içine
gaçmasınmı? elimi çıkaran derken bi de kendim içine düşmedimmi? Bide bakdım bi tarafı sazlık,samanlıkbi tarafı tozluk dumanlık.Bi tarafında dömürcüle
dömür döve dengine bi tarafında bayacıla baya yapa rengine.Erenneri,derenneri,gördüymü sen başıma gelenneri?Ne duvarı va yıkulu,ne kapısı va açulu
Boşa godum dolmadı,doluya godum almadı Derken bi çoban göründü gözüme,Emmevelakin ne bakdı yüzüme,ne de gulak vedi sözüme.Sürüsünü gaybet-
miş doru değil,on senedü aramış goru değil derken bu garpuzuy içinde,iki dertli biyere gelince o başladı gavala,ben başladım masal anatma...
xxxxxxxxxxxxx
bazı kelimeler
Lembellek : Boşluk kalmayacak şekilde
Ösger : Rüzgar
Madaf : Aranılan, beğenilen
Marta : Gizliliği kalmamış, değerden düşmüş
Mazak : Çok ham, olmamış meyve
Lomlom : Herkese karşı kırıcı olan, lafını bilmeyen kişi
Kıyırdam : Sözüne pek güvenilmeyen, hafif kadın
xxxxxxxxxx
Deyimler- Atasözleri- Bilmeceler
Bartın yöresindeki Deyimler ve Atasözlerinin bir kısmı yurdumuzun diğer yöreleri ve Türk kültür dünyası ile benzerlik taşır. Ancak, ifade biçimleri her yörenin yerel ağız- şive özellikleri ile yörenin gelenek ve göreneklerine uygun şekilde yaygınlık kazanmıştır. Bartın’da bilinen atasözleri de bu anlamda değerlendirilmelidir.
Örnekler:
Deli Öküzüy Koşumu İyi olu.
Dogrunuy yardımcısı Allah’dır.
Dünya malı tüyden tepecüktü.
Emanet atın kuzgunu, yukarı çıkarken kopa.
Mamuduy malagı gibi bön bön bakıyosuy.
Dal üstünde tüylü dompay, (cevap: Ayva)
Ezan okur Namaz Kılmaz, Karı gelir nikah kıymaz (Cevap: Horoz)
Kazık tesinde palaz ahmed (Cevap: Salyangoz)
Tülü ağzı actı cıbıldak içine kactı (Cevap: Çorap)
Özdeyişler
“Ben deyom hallov düzünde atla, sen deyosuy galaycıda gapla”
“Eline tükür, önüne bükül, işini kendin bitir.”
“Eşşeğin kuyruğunu sakın kalabalıkta kesme; kimi uzun kes, kimi de kısa kes der.”
“Eşek götürdüğü yükten yemez”
“Etemiy arpa tarlası gibi yandık valla”
“Gaplı gurba gabıynan, herkes erbabıylan”
“İnsanın alacasu içinde, hayvanın alacasu dışındadır.”
“İt itine, it de kuyruğuna buyururmuş.”
“Mamuduy malağı gibi bön bön bakıyosuy”
“Partal bacak gibi, cigara somak gibi”
“Soğuktan ve züğürtten zarar gelir”
“Sonadan parlayosuy, godoğlunuy atı gibi”
“Yükü çeken öküz emme bağıran tekerlekler”
Bilmeceler
“Ağaç tepesinde aba palazı” (Kar)
“Ağla dibinde deli garı” (Isırgan)
“Ağlama tonton ağlama şimdi kulağını burarlar” (Saz)
“Alçacık sayvan, bunu bilmeyen hayvan” (Mantar)
“Altı kaval, üstü çuval, bakma bana aval aval” (Karamancar)
“Dünyayı doyurur, kendi doymaz, nedendir?” (Değirmen)
“Ezan okur namaz kılmaz, karı gelir nikah kıymaz” (Horoz)
“Fili fillice, kuşdillice, ağzı yok, burnu sivrice” (Nohut)
“Helikli, hölüklü, otuz iki delüklü” (Kalbur)
“Kazık tepesinde, palaz Ahmet” ( Salyangoz)
Beddualar
“Allah ney deyen teneşşür tahtalarına yayıl”
“Allah’tan Al Kaputlu Güveyi olamazsın inşallah”
“Baa yapduyu uşaklarıy da saa yapsın”
“Yalağına para atanlar bulunsun”
“Diliy ganıya çekilsin”
“Gıran giresice”
“İrinne kus emi”
“Uyuz ol da kaşınacak dırnak bulama” emi!
İyi Dilekler
“Allah ne muradıy vasa vesin”
“Allah bir tuttuğuyu bin etsin”
“Allah tuttuğunu altın etsin”
“Allah uzun ömürler versin”
“Sular kadar ömrün olsun”
Söyleme Zorluğu Olan Deyimler
“Baldıran dalları ballandırılmalı mı, ballandırılmamalı mı? Sonra o bala daldırılan baldıran dalları dallandırılmalı mı, dallandırılmamalı mı?”,
“Değirmene daldı köpek, değirmenci çaldı kötek; hem kepek yedi köpek, hem kötek yedi köpek“,
“Sizin damda var beş boz başlı beş boz ördek, bizim damda var beş boz başlı beş boz ördek. Sizin damdaki beş boz başlı beş boz ördek, bizim damdaki beş boz başlı beş boz ördek misiniz, demiş“
“A be kuru dayı, ne bu kuru sarı darı a be kuru dayı“
“Al bu takatukaları takatukacıya takatukalatmaya götür. Takatukacı takatukaları takatukalamam derse, takatukacıdan takatukaları takatukalatmadan al geri getir”.
9.1.2.8. Anlamsız Deyimler- Tekerlemeler
“ Eveleme develeme, deveguşu ayguç guyguç, ipten oluğa, oluk çeker boluğa, zellem sırça çektir çubuğa”
“ Çakraz çökelez, arabası Gövelez”.
özellikle goyun hikayesini zevkle okudum