Kötü huyların hepsi için esas ilaç, en tesirli ilaç, hastalığı ve zararını ve sebebini ve zıddını ve ilacın faydasını bilmektir. Sonra, bu hastalığı kendinde teşhîs etmek, aramak, bulmak gelir. Bu teşhîsi kendi yapar. Yahut bir âlimin, rehberin bildirmesi ile anlar.
Mü’min, mü’minin aynasıdır. İnsan kendi kusurlarını zor anlar. Güvendiği arkadaşına sorarak da, kusûrunu öğrenir. Sâdık olan dost, onu tehlikelerden, korkulardan muhâfaza eden kimsedir.
Düşmanlarının kendisine karşı kullandıkları kelimeler de, insana ayıplarını tanıtmaya yarar.
Çünkü düşman, insanın ayıplarını arayıp, yüzüne çarpar. İyi arkadaşlar ise, insanın ayıplarını pek görmezler.
Birisi İbrâhîm Edhem hazretlerine,
- Aybımı, kusurumu bildirir misin? diye yalvarınca,
- Seni dost edindim. Her hâlin, hareketlerin, bana güzel görünüyor. Aybını başkalarına sor! dedi. Başkasında bir ayıp görünce, bunu kendinde aramak, kendinde bulursa, bundan kurtulmaya çalışmak da, kötü huyların ilaçlarındandır. (Mü’min mü’minin aynasıdır) hadîs-i şerîfinin manası budur. Yâni, başkasının ayıplarında, kendi ayıplarını görür.
Güzel huy nasıl kazanılır biraz da onun üzerinde duralım:
Îsâ aleyhisselâma,
- Bu güzel ahlâkını kimden öğrendin? diye sorduklarında,
- Bir kimseden öğrenmedim. İnsanlara baktım. Hoşuma gitmeyen huylarından uzak durdum. Beğendiklerimi ben de yaptım, buyurdu.
Lokman Hakîme,
- Edebi kimden öğrendin? dediklerinde,
- Edepsizden! dedi. Yâni terbiyesiz bir kimsenin yaptığı kötü şeyleri yapmadım, demek istedi.
Selef-i sâlihînin, Eshâb-ı kirâmın, velîlerin hayat hikâyelerini okumak da, iyi huylu olmaya sebep olur.
Hadis-i şerifte,
“Huyu ve yüzü güzel olan dünya, ahiret iyiliğine kavuşur” buyuruldu.